Story
**Hato Hōri o Kaperokia | Hōri te Roma**
**Te Wā o Tōna Whakamatenga mō te Whakapono**
E kīia ana a Hato Hōri ko te piriniha o ngā kaiwhakaatu (ngā martyr) i te wā o Tiokoletiana, nā te mea i te rohe o Kaperokia nāna i ārahi te kaupapa whakahē ki te ture whakatoi i whakaputaina ki ngā Karaitiana. Heoi ko te nuinga o ngā tuhinga Kopata e whakanoho ana i a ia i tētahi wā i mua atu i tēnei emepera, i te wā o tētahi kīngi tūturu kore, ko Tariana te Pāhia tōna ingoa, he tangata karakia whakapakoko, ehara i te Karaitiana, nāna i whakakāhore a te Karaiti, ā, he mana tōna ki runga i te rohe o Kaperokia. Nā konei e kī ana te Oranga o Hōri o Arehanaria i whakamatea taua tangata i te wā o Tiokoletiana, ahakoa i whānau ia mā te inoi whakawhitiwhiti a tērā, i te wā i tae atu tōna pāpā ki te whakatapunga o tōna whare karakia ki Tira. I ētahi tuhinga Kopata kāore i tapaina tōna wā, engari e kīia ana "i ngā rā o mua," tērā pea ko te wā i mua i te wā o Tiokoletiana.
**Tōna Whakatipuranga**
I whānau tēnei tangata tapu ki Kaperokia i Āhia Iti, nā ngā mātua karakia, whai rawa hoki, nō tētahi whānau rangatira. Ko tōna pāpā, ko Anatatiu, he kāwana ki runga i Meritene i Kaperokia, ā, ko tōna whaea, ko Teopate (ko Teonota anō hoki tōna ingoa), nō Pāremata, te tamāhine a te kāwana o Tira.
E kīia ana he tangata karakia, he pono hoki tōna pāpā ki te Atua me te kīngi, nā reira i tino aroha te kīngi ki a ia, ā, i meinga ia hei tētahi o ngā rangatira o te whare kāwanatanga i haere tahi me ia i ana haerenga me ana whakaeke pakanga. Engari i te kitenga o te kīngi i tōna whakapono ki te Ariki, ki a te Karaiti, ka whakahaua e ia kia poutoa tōna māhunga. Tekau mā whā ngā tau o Hato Hōri i taua wā. Ahakoa pēhea, i puta mai a Hato Hōri hei hua o tētahi purapura tapu i tanumia ki te whenua tapu, e tuku ana ki te Hāhi, pērā i te tuku ki ngā tāngata o te rangi, i te mea e koa ai ō rātou ngākau.
Ko te whakamatenga o te kāwana o Anatatiu kāore i kawe mai i te ngākau pōuri ki te whānau; engari nāna i tahu te ngākau o tāna tama manaakitia, o Hōri, ki te ahi o te aroha o te Atua, kia noho hoki ia hei kaiwhakaatu mō te Ariki. I te whakamatenga o Anatatiu, ka mau a Teopate i āna tamariki, i a Hōri, i a Kahia, i a Marorona, ka haere ki tōna wāhi i whānau ai, ki Tiohapori i Pāremata.
**Hōri te Roma, te Piriniha**
I muri i te whakamatenga o te piriniha o Anatatiu, ka uru a te piriniha o Hutu ki tōna tūranga. I mataku ia ki te Atua, i aroha hoki ki te Ariki, ki a te Karaiti, nā reira i atawhai ia ki te whānau o te kaiwhakaatu, o Anatatiu. I whakaakona e ia te taitamariki, a Hōri, ki te eke hōiho kia uru ai ia ki te ope hōia. I hipa a Hōri i ngā tāngata katoa i te eke hōiho me te whakaharatau pū, i whakaaturia he māia tino onge, ā, kāore i roa kua noho ia hei toa rongonui puta noa i Pāremata katoa, ka meinga hei rangatira mō tētahi ope nui, kotahi mano ngā hōia.
I tukuna ia e te piriniha ki te kīngi me te pukapuka whakamānawa e whakaatu ana i ngā mahi i oti i a Hōri te rangatira, e tono ana ki te kīngi kia tukuna ki a ia te tūranga "piriniha". I tino aroha te kīngi ki a ia, ā, i whakaae ki te whakamānawa a te piriniha o Hutu; nā reira ka huaina tōna ingoa ko "Hōri te Roma". I whakaritea ia hei piriniha hei whakahaere i ngā hōia e rima mano, ā, i hoatu ki a ia tētahi hōiho ahu-kiwikiwi nō tētahi momo onge hei tohu mō tōna manako.
I aroha ai a Hōri e te katoa nā tōna āhua, i whakaatu nei i tōna māia, ina koa i te pakanga, me tōna ārahitanga pai, me tōna whakahaeretanga tūpato i ngā take, me ōna āhuatanga rangatira hoki. Nā reira i meinga ia hei rangatira me te kaiwhakahaere o te ope taua, ā, e rua tekau ōna tau. I piki haere ake a Hōri i ia rā i te whakanui me te honore. Ā, i tōna rua tekau o ngā tau ka moe tōna whaea.
**Te Aroha o te Kāwana ki a Ia**
I hiahia a Hutu kia meinga a Hōri hei tama māna, mā te tuku i tāna tamāhine kotahi hei wahine māna, he kōtiro taitamariki, karakia hoki, e mataku ana ki te Atua. I whakaaturia e ia tēnei ki te piriniha wahine, ki a Teopate, te whaea o Hōri, ā, i tino koa ia. I whakaritea e Hutu a Hōri, te tāne taumau a tāna tamāhine, hei kaitiaki mō ōna rawa, ā, i whakaroatia e rātou te taumautanga nā te tamarikitanga o te kōtiro. Heoi kāore tētahi o rātou i mōhio he ara nui ake e whakaritea ana e te Atua māna.
**Te Ngākau Hihiri o te Piriniha Hōri**
I rongo a Hōri kua whakaminea e te kīngi e whitu tekau ngā kāwana, ā, kua whakaputaina e ia ana whakahau kia whakangaromia rawatia te Karaitianatanga me te wāwāhi i ngā whare karakia. I whakareri a Hōri ki te tū ki te whakatoi, nā te mea me whāki ia i tōna whakapono i te aroaro o te kīngi. I hokona e ia ngā mea katoa i riro mai i ōna mātua, tae atu ki ngā taputapu o tōna whare me ōna kākahu, ā, i hoatu te utu ki ngā rawakore.
I te putanga o te ture pēnei, ka mau te tangata tapu i te ture, ka haea e ia i te aroaro o ngā mano i tētahi wāhi tūmatanui, i muri i tana tohatoha i ōna rawa katoa ki ngā rawakore, te whakawātea i āna pononga, me te whakarite i a ia anō mō te whakamatenga me te koa.
**I te Aroaro o te Kīngi**
I kawea ia ki te aroaro o te kīngi, nāna i āta atawhai ia, i oati hoki ki a ia i ngā koha nui, engari kāore ia i aro atu. I te koretake o te kīngi ki te whakawai i a ia, ka tīmata ia ki te whakamamae i a ia mō te whitu tau, ā, ko te ringa o te Atua e tautoko ana i a ia kia hopu i ngā wairua maha mō te whakapono mā ōna matenga. Nō te mea e toru ngā wā i mate ai ia, ā, ka whakaarahia ia e te Ariki kia whakakorōriatia ai Ia i roto i a ia, tae noa ki te whakamatenga i te wā tuawhā; ā, i hōmai ki a ia ngā kitenga o te rangi i waenga i ngā mamae hei tautoko, hei whakakaha hoki i a ia.
**He Kaha Ake i te Mākutu me te Paihana**
I waenga i ngā mamae i pā ki a Hato Hōri, ko te kawenga mai e te kīngi ki a ia i tētahi tohunga mākutu rongonui ko Atanatiu tōna ingoa, nāna i whakarite mōna he paihana whakamate, ā, i hoatu ki te tangata tapu kia inu. Engari ko te tangata tapu, mā te whakapono, i inu, ā, kāore he kino i pā ki a ia; nā reira ka whakapono te tohunga mākutu ki te Ariki, ki a te Karaiti. I riri te kīngi, ā, i whakahau kia kuru a te tangata tapu ki tētahi mīhini kuru i whakanohoia ki ngā niho rino, kia tukua atu ai e ia tōna wairua; heoi i whakaarahia ia e te Ariki, e te Karaiti, ā, i kitea ia e ngā mano, ā, nā runga i a ia he tokomaha i whakapono, i tango hoki i te whakamatenga i runga i te ingoa o te Ariki.
I te kitenga o ngā kāwana i tēnei, ka tono rātou ki a ia, i te aroaro o te kīngi, kia meinga ā rātou nohoanga kia pihi te rau, kia hua hoki. Nā reira ka inoi ia ki te Atua, ā, ka whakatutukihia tā rātou tono. I ohorere rātou, ka kawea ia ki ngā urupā, ka tono kia whakaarahia e ia ngā tūpāpaku mā rātou; nā reira ka inoi ia ki te Ariki, ā, ka ara ake ētahi o ngā tūpāpaku, ka whakaatu mō te whakaoranga a te Ariki, a te Karaiti, kātahi ka moe anō.
**I te Whare Karakia o ngā Whakapakoko**
I whakamahia e te kīngi te atawhai ki a ia, e kī ana kua whara tōna ngākau nā ngā mea i pā ki a ia, he tino aroha tōna ki a ia, ā, ka hoatu e ia ki a ia ngā tūranga teitei rawa o te kāwanatanga. I te mutunga ka tono ia ki a ia kia haere tahi rāua ki te whare karakia o ngā whakapakoko. Ka haere a Hōri me te kīngi ki te whare karakia o te whakapakoko, i whakaaro nei te kīngi ka tahu whakakakara a Hōri ki ngā whakapakoko, ā, ka hoatu e ia tāna tamāhine hei wahine māna. I te taenga o rāua tokorua ki te whare karakia, me ngā tāngata o te kāwanatanga o te kīngi, me te huihuinga nui o te iwi,
I tū a Hōri i te aroaro o te whakapakoko o Aporo, ka karanga atu ki reira: "He atua koe, kia tukua e au he patunga tapu ki a koe?" Ka whakautu te whakapakoko i runga i te reo whakamataku: "Ehara au i te atua."
I waihangatia e te tangata tapu te tohu o te Rīpeka, ā, ka hinga ngā whakapakoko, ka pakarukaru. Nā reira ka karanga te iwi, e tono ana kia mate te hoariri o ō rātou atua.
I tino whakamā te kīngi, ka haere ki tōna whare kīngi me te wairua kawa.
**He Kaha Ake i ngā Whakawai Katoa!**
Ko te mea ngaro o te kaha o te kaiwhakaatu, o Hato Hōri, ko tāna whakaharatau ia rā i te oranga o te whakamatenga mō te whakapono, nā te mea i hinga i a ia ngā hiahia o te kikokiko i ngā pakanga ko te papa ko ōna ake hōhonutanga ā-roto; ā, e kī ana te tangata mōhio: "ko te tangata e pēhi ana i tōna wairua, he pai ake i te tangata hopu pā" (Ngā Whakatauki 16:32).
I te makanga o Hōri ki te whare herehere, ka whakawhiti whakaaro te emepera me ana tāngata mō tāna mahi ki tēnei rangatira māia. Ka tū tētahi o ngā piriniha me te whakaaro, ko tēnei taitamariki ātaahua e kore e ngoikore i ngā whakawehi katoa, ā, ka koa rawa ki te mate; engari kotahi te mea hei whakangaro i a ia, arā ko te whakawai a tētahi kōtiro hīkaka, hei mau i a ia mā tōna ataahua, mā tōna wahinetanga taikaha, mā ōna mōhiotanga. Mā konei ka ngaro te hekenga kore o Hōri, ā, ka hinga tōna whakapono.
Ka karangahia e te emepera te wahine kaiwhakahaere o ngā wāhine pononga me ngā kotiro a te emepera, kia kōwhiria e ia tētahi kōtiro he mōhio ki tēnei mahi.
I tukuna te kōtiro ki te whare herehere kia noho ia i te pō kotahi me te taitamariki, kia whakawai ia i a ia, kia hinga tahi rāua. Engari ko Hato Hōri, i ako nei ki te tuku ia rā i te patunga tapu o te aroha ki runga i te aata o te mā i roto i a Karaiti Ihu, i whakahuri i te whare herehere hei whare karakia tapu, i reira ngā inoi i tukuna mō te whakaoranga o tōna ake wairua, te whakaoranga o tēnei kōtiro, me te katoa i tōna taha.
Kāore anō te ata kia ao ka tae mai te kōtiro ki a Hato Hōri me ngā roimata, e tono ana kia kōrero ia ki a ia mō te mea ngaro o tōna mā, o tōna hekenga kore, me te whakairinga ake o tōna ngākau ki ngā mea o te rangi. Nā reira ka tīmata ia ki te kauwhau ki a ia mō te whakaoranga, ka whakatakoto ki tōna aroaro i te oranga tino nui o te Rongopai.
Ka haere mai ngā tāngata o te emepera i te ata pō kia mau i te kōtiro ki te emepera, ā, ka kitea ia kua whakakahungia ki te whakaiti, kua kākahuria ki te mā, ki te ngāwari, e whāki ana i tōna whakapono ki te Ariki, ki a te Karaiti, ki tōna Kīngi me tōna Kaiwhakaora.
I ohorere te emepera me ana tāngata mō ngā mea i tupu, ā, ka tukuna te whakahau kia poutoa tōna kakī ki te hoari. Ka kawea ia ki te wāhi o te whakamatenga, ka tūturi ia i reira me te koa, e inoi ana ki tōna Kaiwhakaora, ki tō tātou Ariki, ki a Ihu, kia tango i tōna wairua, kia hōmai ki a ia te karauna o te kaiwhakaatu.
I whakatau te emepera kia whakakāia e ia ki a Hōri ngā tino momo mamae kino rawa, hei utu mō tāna mahi ki te kōtiro.
**I te Whare Kīngi**
I te nuinga o ngā merekara i mahia e te Ariki mā ōna ringa, me te kitenga o te kīngi i tōna ake hinganga, ka mau ia i a Hōri ki te whare kīngi kia whakawai i a ia me te oati ka hoatu e ia tāna tamāhine hei wahine māna. I reira i te whare kīngi ka rongo te kuīni i a ia e inoi ana, ā, ka tono ia ki a ia kia whakamārama tōna whakapono ki a ia; nā reira ka whakatuwheratia e te Ariki tōna ngākau, ā, nā te Wairua o te Atua i kukume ki te whakapono. Ka tīmata te Kuīni, a Arehanara, ki te whakahē i te kīngi: "Kāore au i kī atu ki a koe kia kaua e whakahē ki ngā Kariri, nā te mea he kaha tō rātou Atua?" Ā, i te mōhiotanga o te kīngi kua hurihia e te tangata tapu tōna ngākau ki te Ariki, ka whakahau ia kia heuheua tōna tinana, kia poutoa tōna māhunga, kia whiwhi ai ia i te karauna o te whakamatenga.
I te kitenga o te kuīni i a Hōri e kawea ana ki te whare herehere, ka karanga ia ki a ia kia ui mō tōna iriiri. Ka whakautu te tangata tapu, kaua ia e māharahara, nā te mea ki te kore he wā mō tōna iriiri, ko te rikanga o tōna toto mō te whakapono ki te Ariki, ki a te Karaiti, he iriiri tapu e whakatuwhera ana mōna ngā tatau o te Pararaiha.
I koa tōna wairua, ā, ka haere te kuīni ki te whakamatenga, e kī ana: "E te Ariki, kua waiho e au te tatau o tōku whare kīngi e tuwhera ana; nā, kaua e kati te tatau o Tō Pararaiha ki tōku aroaro, e koe nāna i tango te ripeneta a te tāhae i te taha matau."
I poutoa te māhunga o te kuīni, kia haere ai tōna wairua ki te Pararaiha kia harikoa ki te kitenga o tōna Kaiwhakaora.
**Tōna Whakamatenga**
I mataku te kīngi kei tū ake he tutū ki a ia, nā te mea kua rongonui ngā mahi a te Atua i mahia mā ngā ringa o te tangata tapu; nā reira ka whakahau ia kia poutoa a Hōri. I tupu tēnei i te 23 o Paramoura. (Te Paramoura: he marama Kopata.)
**Te Whakaahua Tapu o te Kaiwhakaatu, o Hato Hōri te Roma**
He tikanga whakatohu tō te whakaahua:
Ko te wahine marena hou e puta ana i te whakaahua e tohu ana ki te Hāhi, e titiro ana ki āna tamariki kaiwhakaatu me te koa me te whakahīhī.
Ko te tarakona e tohu ana ki a Hātana, nāna e whakakorikori te ao kino ki te whakapono.
Ko te tao e tohu ana ki te Rīpeka o te Ariki o te Korōria, o Ihu, nāna e hōmai te wikitoria.
Ā, ko te hinganga o te tarakona e tohu ana ki te hinganga o te kino me tōna pūtake (te rewera) mā te kaha o te whakapono.
* E kīia ana ko "al-Khidr" ia i waenga i ngā teina, i ngā tuākana Tarutu.