رافائیل، رئیس فرشتگان

به انگلیسی: Raphael — به عبری: רָפָאֵל — به یونانی: Ραφαήλ — به قبطی: Ravahl.

رافائیل، رئیس فرشتگان، یکی از هفت رئیس فرشتهٔ مقدّس است که در برابر تخت خداوند می‌ایستند، و کلیسای مقدّس او را همچون شفادهنده‌ای بزرگ، نگاهبان مسافران و یاوری مهربان برای همهٔ کسانی که در تنگنا هستند گرامی می‌دارد. نام او در کتاب طوبیت آمده است (یکی از کتاب‌های قانونی کتاب مقدّس، «عهد عتیق»، که جماعت پروتستان آن را در چاپ بیروتیِ کتاب مقدّس نگنجاندند). در آنجا او خود را آشکار ساخته و گفت: «من رافائیل فرشته‌ام، یکی از آن هفت تن که در برابر خداوند می‌ایستند» (طوبیت ۱۲:۱۵). واژهٔ «رافائیل» به معنای «داروی خدا» است، و برخی از پدران او را فرشتهٔ «شادکنندهٔ دل‌ها» می‌نامند، زیرا فرستاده می‌شود تا زخم‌های تن و جان را، هر دو، التیام بخشد.

کتاب طوبیت معجزات بسیاری را که فرشته رافائیل برای طوبیا و پدرش به‌جا آورد برای ما بازگو می‌کند؛ و به سبب اهمیت این روایت، آن را به‌تمامی نقل خواهیم کرد تا اهمیت فرشته رافائیل در میان لشکریان آسمانی آشکار گردد. هنگامی که طوبیتِ پارسا، که نابینا شده بود، پسر خود طوبیا را در سفری دور و پرخطر فرستاد تا قرضی را بازستاند، خداوند به رحمت خویش فرشتهٔ خود رافائیل را فرستاد تا در هیئت همراهی مسافر در کنار آن جوان راه بپیماید. در راه، فرشته طوبیا را از ماهی بزرگی که می‌خواست او را ببلعد نگاه داشت، و به او آموخت که چگونه از دل و جگر و زهرهٔ آن برای شفا بهره گرفته شود. به مشورت فرشته، طوبیا با سارهٔ امین پیوند زناشویی بست، و فرشته روح پلیدی را که ساره را آزار می‌داد از او دور کرد؛ و در پایان سفر، فرشته چشمان طوبیتِ پیر را تدهین کرد، تا آن پدر بار دیگر نور آسمان را بنگرد. آنگاه فرشته خود را شناساند:

«پس طوبیا پاسخ داد و به پدر خود گفت: ای پدر، چه مزدی به او بدهیم؟ یا چه چیزی می‌تواند شایستهٔ احسان‌های او باشد؟ او مرا گرفت و سالم و تندرست بازآورد؛ پول را از غابیلوس بازستاند؛ به‌واسطهٔ او من همسرم را یافتم؛ او شیطان را از او بازداشت؛ به والدینش شادی بخشید؛ مرا از بلعیده‌شدن به‌دست ماهی رهانید؛ و تو را نیز چنان کرد که نور آسمان را ببینی... آنگاه او (فرشته رافائیل) به‌نهانی با ایشان سخن گفت و گفت: خدای آسمان را برکت دهید، و در برابر همهٔ زندگان به‌خاطر رحمت‌هایی که به شما نموده است، او را اعتراف کنید... و اما من، حقیقت را به شما اعلام می‌کنم و هیچ امر پنهانی را از شما پوشیده نخواهم داشت.

هنگامی که با اشک‌ها دعا می‌کردی و مردگان را دفن می‌نمودی، و طعام خود را وامی‌گذاشتی، و مردگان را در روز در خانه‌ات پنهان می‌کردی و شب‌هنگام دفنشان می‌نمودی، من دعای تو را به‌سوی خداوند بالا می‌بردم. و چون در نزد خدا مقبول بودی، لازم بود که آزمایش تو را بیازماید. و اکنون خداوند مرا فرستاده است تا تو را شفا دهم، و سارهٔ عروست را از شیطان برهانم. زیرا من رافائیل فرشته‌ام، یکی از آن هفت تن که در برابر خداوند می‌ایستند. و چون آنچه را گفت شنیدند، مضطرب شدند، و بر روی‌های خود بر زمین افتاده، لرزیدند. و فرشته به ایشان گفت: سلام بر شما؛ مترسید، زیرا هنگامی که با شما بودم، به ارادهٔ خدا چنین بودم؛

او را برکت دهید و او را ستایش کنید. به‌راستی چنین می‌نمود که با شما می‌خورم و می‌آشامم؛ ولی من از خوراکی نادیدنی و آشامیدنی‌ای که هیچ‌کس نمی‌تواند ببیند بهره می‌گیرم. و اکنون وقت آن است که نزد آن‌که مرا فرستاده است بازگردم؛ اما خدا را برکت دهید و همهٔ شگفتی‌های او را بازگو کنید.» (طوبیت ۱۲:۲-۲۰)

این روایت زیبا قدرت شفاعت فرشتگان و محبت ایشان را نسبت به آدمیان به ما نشان می‌دهد، زیرا او مدتی طولانی با طوبیا ماند تا او را یاری دهد، رهایی‌اش بخشد و در سفرش نگاهش دارد؛ و در برابر ایشان می‌خورد و می‌آشامید، چنان‌که طوبیا ندانست که او فرشته‌ای فرستاده از جانب خداست، تا آنگاه که فرشته رافائیل خود را آشکار ساخت، مبادا طوبیا از دیدن او هراسان گردد. کلیسا از این امر می‌آموزد که فرشتگان مقدّس دعاها و اشک‌های ما را، همچون بخوری معطّر، به برابر تخت خدای متعال بالا می‌برند، و این‌که آنان به‌گونه‌ای نادیدنی به مؤمنانی که در راه عدالت گام برمی‌دارند خدمت می‌کنند. از این‌رو مؤمنان شفاعت رافائیل را برای بیماران و رنج‌کشیدگان، برای آنان‌که از خانهٔ خویش دور سفر می‌کنند، و برای خانه‌هایی که از دام‌های دشمن آشفته‌اند، می‌طلبند.

کلیسای قبطی او را در روز سوم از ماه کوچک (النسیء) یاد می‌کند، و دربارهٔ او داستان مشهوری با قدیسه اندرونیکا هست، که از روم به‌ویژه آمد تا کلیسایی به نام او در اسکندریه بنا کند، زیرا فرشته رافائیل هنگامی که او به وی متوسّل شد یاری‌اش کرده بود. او نذر کرده بود که کلیسایی به نام او در روزگار پاپ ثئوفیلوس بنا کند، که خواستهٔ او را برآورد و دو پسرش را به‌سبب قداستشان اسقف رسامت کرد (این معجزه به‌تفصیل در سنکسار کلیسا — سنکساریون — در سنکسار روز هجدهم از ماه بابه نقل شده است).

تمجیدی برای فرشتهٔ جلیل رافائیل:

«این قدیسه، "اندرونیکا"، با دو پسرش از روم بیرون آمد و به اسکندریه نزد پدر ما قدیس أنبا ثئوفیلوس آمد و چنین گفت: ای پدر مقدّس من، من از شهر خود با پسرم به اسکندریه بیرون آمده‌ام؛ ولی نام رافائیل، رئیس فرشتگان، را در شهر اسکندریه نشنیده‌ام... زیرا به‌راستی خدا هفت رئیس فرشته را در همهٔ آیین‌ها برگزیده است... میخائیل، آن بزرگ در میان رؤسای فرشتگان، که نخستین در میان فرشتگان است... و غبریال نیز، آن مبشّر برگزیده، که دومین در همهٔ صفوف است... میخائیل برافراشته است، و غبریال گرامی است... ولی رافائیل را نیز نمی‌شناختم... ای پدر مقدّس من، به من اختیار ده تا کلیسایی به نام رافائیل بنا کنم. پس آنچه را از خداوند خواست به‌دست آورد، و دو پسرش را اسقف ساخت. تفسیر نام تو در دهان مؤمنان است؛ ای خدای رافائیل، ما را یاری ده. به شفاعت (کتاب ابصلمودیهٔ سالانه) فرشته رافائیل، ای خداوند، آمرزش گناهانمان را به ما عطا فرما.»

و بدین‌سان رافائیلِ مقدّس، رئیس فرشتگان، همچنان در برابر خداوند می‌ایستد، خادم شفا و نگاهبانی امین، که دعاهای مؤمنان را بالا می‌برد و رحمت‌های خدا را بر بیماران، اندوهگینان و مسافران فرومی‌آورد. باشد که شفاعت او با ما باشد. آمین.

* همچنین نگاه کنید به: نام‌های کلیساهایی که در مصر به نام فرشته رافائیل، شادکنندهٔ دل‌ها، نام‌گذاری شده‌اند