Story
Ταύτῃ τῇ ἡμέρᾳ τοῦ ἔτους πθʹ τῶν Μαρτύρων (373 μ.Χ.) ἐκοιμήθη ὁ μέγας Πάπας Ἄββα Ἀθανάσιος ὁ Ἀποστολικός, ὁ εἰκοστὸς Πάπας Ἀλεξανδρείας. Ἐγεννήθη ἐξ ἐθνικῶν γονέων περὶ τὸ ἔτος 295–298 μ.Χ. Συνέβη δέ, ὅτε ἦν ἐν τῷ διδασκαλείῳ, ἰδεῖν αὐτὸν παιδία τινὰ Χριστιανὰ ὑποκρινόμενα τὰ ἱερὰ μυστήρια τῶν Χριστιανῶν, οἱ μὲν ὡς πρεσβύτεροι, οἱ δὲ ὡς διάκονοι, εἷς δέ τις ὡς ἐπίσκοπος.
Ὁ δὲ ᾐτήσατο παρ’ αὐτῶν ἄδειαν ἵνα μετάσχῃ μετ’ αὐτῶν· οἱ δὲ ἠρνήσαντο λέγοντες· «Σὺ ἐθνικὸς εἶ, καὶ οὐκ ἔξεστί σοι ἀναμεμῖχθαι ἡμῖν.» Ὁ δὲ ἀπεκρίθη αὐτοῖς· «Ἀπὸ τοῦ νῦν ἐγὼ Χριστιανός εἰμι.» Καὶ ἐχάρησαν ἐπ’ αὐτῷ, καὶ ἐποίησαν αὐτὸν πατριάρχην ἐφ’ ἑαυτῶν ἐν τῇ παιδιᾷ, καὶ ἐνεθρόνισαν αὐτὸν ἐπὶ τόπου ὑψηλοῦ, καὶ προσήνεγκαν αὐτῷ τιμὴν καὶ σέβας.
Ἐν ἐκείνῳ δὲ τῷ καιρῷ παρήρχετο ὁ Πάπας Ἀλέξανδρος, καὶ ἰδὼν αὐτοὺς εἶπε τοῖς σὺν αὐτῷ περὶ Ἀθανασίου· «Τοῦτο τὸ παιδίον ἔσται ποτὲ ἐν μεγάλῃ ἀξίᾳ.» Ἀποθανόντος δὲ τοῦ πατρὸς τοῦ Ἀθανασίου, ἤγαγεν αὐτὸν ἡ μήτηρ αὐτοῦ πρὸς τὸν Πάπαν Ἀλέξανδρον, ὃς ἐδίδαξεν αὐτοὺς τὰς ἀρχὰς τῆς Χριστιανικῆς πίστεως καὶ ἐβάπτισεν αὐτούς. Καὶ ἔδωκαν τὰ χρήματα αὐτῶν τοῖς πτωχοῖς, καὶ ἔμειναν παρὰ τῷ Πάπᾳ, ὃς ἐδίδαξε τὸν Ἀθανάσιον τὰ ἐκκλησιαστικὰ μαθήματα, καὶ ἐχειροτόνησεν αὐτὸν διάκονον καὶ ἐποίησεν αὐτὸν ἴδιον γραμματέα. Καὶ ηὐξήθη ἐν αὐτῷ τὰ χαρίσματα τοῦ Ἁγίου Πνεύματος.
Ἐξελέγη δὲ πατριάρχης τῇ ηʹ τοῦ Βασὰνς τοῦ ἔτους μδʹ τῶν Μαρτύρων (τῇ εʹ Μαΐου 328 μ.Χ.) μετὰ τὴν κοίμησιν τοῦ Πάπα Ἀλεξάνδρου. Ὁ γὰρ Πάπας Ἀλέξανδρος συνέστησε τὸν Ἀθανάσιον, τὸν διάκονον αὐτοῦ, εἰς τὴν παπωσύνην, ὃς συνέζησε τῷ Ἁγίῳ Ἀντωνίῳ τῷ πατρὶ τῶν μοναχῶν καὶ ἐμιμήσατο τὸ ὑπόδειγμα αὐτοῦ ἐν τῇ ἀσκήσει. Καὶ ἐφανέρωσε τὴν λαμπρότητα αὐτοῦ ἐλέγχων τὸν «Ἄρειον» ἐν τῇ οἰκουμενικῇ συνόδῳ, ὅτε ὁ Ἄρειος εἶπε περὶ τοῦ Χριστοῦ ὅτι ἦν «ὅμοιος» κατ’ οὐσίαν τῷ Πατρί, ὁ δὲ ἅγιος Ἀθανάσιος εἶπεν· «Εἷς κατ’ οὐσίαν τῷ Πατρί (ὁμοούσιος).» Οὕτω δὲ ἐφανέρωσε τὴν ἀρετὴν αὐτοῦ.
Ἔκρυψε δὲ ἑαυτὸν ὁ ἅγιος Ἀθανάσιος ἐν τοῖς ὄρεσι μετὰ τὴν κοίμησιν τοῦ Πάπα Ἀλεξάνδρου, διότι ἐνόμιζεν ἑαυτὸν ἀνάξιον εἶναι τῆς σπουδαίας καὶ μεγάλης ταύτης ἀξίας. Ὁ δὲ λαὸς ἐζήτησεν αὐτὸν ἕως οὗ εὗρον αὐτόν, καὶ ἤγαγον αὐτὸν πρὸς τοὺς ἐπισκόπους, καὶ ἐχειροτονήθη Πάπας ἐν τῷ 328 μ.Χ. Ὁ δὲ ἱστορικὸς Σωκράτης ἐμαρτύρησε περὶ αὐτοῦ λέγων· «Ἡ τοῦ Ἀθανασίου εὐγλωττία ἐν τῷ λόγῳ καὶ ἡ παρρησία αὐτοῦ ἐν τῇ συνόδῳ τῆς Νικαίας ἐπήγαγον αὐτῷ πάσας τὰς θλίψεις, ἃς ὑπέστη ἐν τῷ βίῳ αὐτοῦ.» Γενόμενος δὲ Πάπας ἐχειροτόνησε τῇ Αἰθιοπίᾳ τὸν πρῶτον αὐτῆς μητροπολίτην, οὗ τὸ ὄνομα ἦν Ἄββα «Σαλάμα».
Καὶ ἠκολούθησεν ἡ Ἐκκλησία τῆς Αἰθιοπίας τῇ Ἐκκλησίᾳ τῆς Ἀλεξανδρείας ἀπ’ ἐκείνου τοῦ χρόνου. Καὶ ἐστερεώθη καὶ κατεστάθη ἡ πνευματικὴ καὶ θρησκευτικὴ κατάστασις ἐν Αἰθιοπίᾳ ἀπ’ ἐκείνου τοῦ χρόνου. Ὁ δὲ ἅγιος Ἀθανάσιος ἐξωρίσθη ἀπὸ τοῦ θρόνου αὐτοῦ πεντάκις:
Ἡ πρώτη ἐξορία: Ὁ Ἄρειος, μετὰ τὸ ἀφορισθῆναι αὐτόν, ἐπειράθη ἐπανελθεῖν εἰς τὴν Ἀλεξάνδρειαν, πέμψας ἐπιστολὴν πλάνον καὶ κολακευτικὴν πρὸς τὸν αὐτοκράτορα Κωνσταντῖνον, ἥτις ἥψατο αὐτοῦ. Ὁ δὲ αὐτοκράτωρ ᾐτήσατο τὸν Πάπαν Ἀθανάσιον δέξασθαι αὐτὸν πάλιν. Ὁ δὲ Ἀθανάσιος ἠρνήσατο δέξασθαι αὐτόν, ὅτι τοῦτο ἐναντίον ἦν τῇ ἀποφάσει τῆς οἰκουμενικῆς συνόδου. Οἱ δὲ Ἀρειανοὶ κατηγόρησαν τοῦ Πάπα Ἀθανασίου ταύτας τὰς αἰτίας: αʹ. Ὅτι ὑπεστήριξε τὸν Πάπαν Φιλόμηνον, ὃς ἀπεστάτησε κατὰ τῆς κυβερνήσεως. βʹ. Ὅτι συνέτριψε τὸ ποτήριον τῆς κοινωνίας τοῦ πρεσβυτέρου Ἰσχύρα, καὶ κατέστρεψε τὸ θυσιαστήριον αὐτοῦ. γʹ.
Ὅτι ἐφόνευσε τὸν ἐπίσκοπον Ἀρσένιον, καὶ ἐχρήσατο ταῖς χερσὶν αὐτοῦ ἐν μαγείᾳ. δʹ. Ὅτι καὶ ἐβίασε μοναχήν. Ὁ δὲ Πάπας ἐκαθάρισεν ἑαυτὸν ἀπὸ τῆς πρώτης αἰτίας. Συνεκροτήθη δὲ σύνοδος ἐν Τύρῳ, ὧν οἱ πλεῖστοι τῶν παρόντων Ἀρειανοὶ ἦσαν, ἐναντίοι τῷ Ἀθανασίῳ, ἵνα ἐξετάσωσι ταύτας τὰς αἰτίας. Ἐν δὲ τῇ δευτέρᾳ αἰτίᾳ, ἐκίνησεν ὁ Κύριος τὴν καρδίαν τοῦ πρεσβυτέρου Ἰσχύρα, ὃς συνώμοσε μετ’ αὐτῶν ψευδομαρτυρῆσαι κατ’ αὐτοῦ, καὶ ἐκαθάρισε τὸν Πάπαν ἀπὸ ἐκείνης τῆς αἰτίας. Περὶ δὲ τῆς τρίτης αἰτίας, ἦλθεν εἰς τὴν σύνοδον Ἀρσένιος ὁ ἐπίσκοπος, ὃς συνεφώνησε μετ’ αὐτῶν κατηγορῆσαι τοῦ Πάπα ψευδῶς διὰ τὸν φόνον αὐτοῦ.
Ὁ δὲ Πάπας Ἀθανάσιος ἐφύλαξεν αὐτὸν ἐν παρακειμένῳ δωματίῳ. Οἱ δὲ Ἀρειανοὶ ἤνεγκαν δύο χεῖρας νεκροῦ τινος καὶ ἰσχυρίσαντο ὅτι αὗται ἦσαν αἱ χεῖρες τοῦ Ἀρσενίου. Τότε εἰσήχθη ὁ Ἀρσένιος, καὶ ἔδειξε τὰς χεῖρας αὐτοῦ τῇ συνόδῳ καὶ ἐδήλωσε τὴν μετάνοιαν αὐτοῦ. Οἱ δὲ Ἀρειανοὶ εἶπον ὅτι ὁ Ἀθανάσιος μάγος ἦν καὶ ἐδύνατο ποιῆσαι χεῖρας αὐτῷ. Καὶ ἐγένοντο βίαιοι κατὰ τοῦ Ἀρσενίου, ὃς κατέλιπε τὴν σύνοδον καὶ ἀπῆλθε πρὸς τὸν αὐτοκράτορα. Εἶτα ἐξήτασαν τὸ τῆς βίας πρᾶγμα, καὶ ἤνεγκαν πόρνην ἥτις ἰσχυρίσατο ὅτι ὁ Ἀθανάσιος ἐβίασεν αὐτήν.
Εἷς δὲ ἐκ τῆς συνοδίας τοῦ Πάπα Ἀθανασίου, πρεσβύτερός τις Τιμόθεος καλούμενος, εἶπεν αὐτῇ· «Πῶς τολμᾷς λέγειν ὅτι ἦλθον εἰς τὸν οἶκόν σου καὶ ἐβιασάμην τὴν θέλησίν σου;» Ἡ δὲ ἐνόμισεν ὅτι ὁ πρεσβύτερος ἦν ὁ Ἀθανάσιος, διότι οὐκ ἐγίνωσκεν αὐτόν, καὶ εἶπε· «Σὺ εἶ.» Καὶ παραχρῆμα ἀπεκαλύφθη ἡ ψευδὴς κατηγορία. Ὁ δὲ Ἀθανάσιος οὐκ ἠδυνήθη συναντῆσαι τῷ αὐτοκράτορι διὰ τὰς παρεμβολὰς τῶν Ἀρειανῶν, οἵτινες κατηγόρησαν αὐτοῦ ἐνώπιον τοῦ αὐτοκράτορος ὅτι ἐκώλυσε τὴν ἐξαγωγὴν τοῦ σίτου ἀπὸ τῆς Ἀλεξανδρείας πρὸς τὸν αὐτοκράτορα.
Ὁ δὲ αὐτοκράτωρ ἔδωκε τὴν διαταγὴν αὐτοῦ ἐξορίσαι τὸν Ἀθανάσιον εἰς Τρέβηρα (Treves) ἐν Γαλλίᾳ τῇ εʹ Φεβρουαρίου 335 μ.Χ., ἔνθα ὁ ἐπίσκοπος αὐτῆς συνήντησεν αὐτῷ μετὰ μεγάλης τιμῆς.
Ὁ δὲ Ἄρειος ἀπέθανε θανάτῳ φρικτῷ, ὡς εἶπεν ὁ Σωκράτης· «Ὁ Θεὸς ἐποίησε τὸν Ἄρειον ἀποθανεῖν ἐν δημοσίῳ ἀποπάτῳ, ἔνθα τὰ σπλάγχνα αὐτοῦ ἐξεχύθη ἐκ τοῦ σώματος αὐτοῦ, καὶ ὁ λαὸς ἐνόμισε τὸν θάνατον αὐτοῦ τιμωρίαν ἐκ τῆς Θείας Δικαιοσύνης.» Ὅτε δὲ ἤκουσεν ὁ αὐτοκράτωρ περὶ τοῦ θανάτου τοῦ Ἀρείου, ἐπέγνω τὴν ἀθῳότητα τοῦ Ἀθανασίου, καὶ συνέστησεν, ἐπὶ τῆς κλίνης τοῦ θανάτου αὐτοῦ ὤν, ἐν τῷ ἔτει 337 μ.Χ., ἵνα ἐπιστραφῇ ὁ Ἀθανάσιος εἰς τὴν Ἀλεξάνδρειαν.
Μετὰ δὲ τὴν κοίμησιν τοῦ Κωνσταντίνου, διῃρέθη ἡ βασιλεία· Κωνσταντῖνος ὁ βʹ ἐπὶ τῆς Γαλλίας, ἡ δὲ Αἴγυπτος ἐγένετο ὑπὸ τὴν ἀρχὴν τοῦ Κωνσταντίου, καὶ Κώνστας ἐπὶ τῆς Ἰταλίας. Διὰ δὲ τῆς μεσιτείας τοῦ Κωνσταντίνου, ἐπέστρεψεν ὁ Πάπας ἐν τῷ ἔτει 338 μ.Χ. Καὶ ἐδέξατο αὐτὸν ὁ λαὸς τῆς Ἀλεξανδρείας μετὰ μεγάλης χαρᾶς.
Ἡ δευτέρα ἐξορία: Οἱ δὲ Ἀρειανοὶ οὐκ ἔπαυσαν ἐπὶ τούτῳ, ἀλλὰ συνεκρότησαν σύνοδον, ἔνθα ἀφώρισαν τὸν Ἀθανάσιον. Καὶ κατέστησαν ἀντ’ αὐτοῦ τινα Γρηγόριον καλούμενον, καὶ ἔπεμψαν τὴν ἀπόφασιν αὐτῶν πρὸς Ἰούλιον, τὸν ἐπίσκοπον Ῥώμης. Ὁ δὲ Πάπας Ἀθανάσιος συνεκρότησε σύνοδον ἐν Ἀλεξανδρείᾳ ἐν τῷ 340 μ.Χ., ἔνθα διεμαρτύρετο κατὰ τῶν Ἀρειανῶν, εἶτα ἔγραψεν ἐπιστολὴν πρὸς πάσας τὰς ἐκκλησίας ἵνα δηλώσῃ τὴν ἀθῳότητα αὐτοῦ. Πλὴν οἱ Ἀρειανοὶ ἔπεισαν τὸν Φιλάγριον βοηθῆσαι ἐγκαταστῆσαι τὸν διορισθέντα αὐτῶν πατριάρχην Γρηγόριον ἵνα κατάσχῃ τὰς ἐκκλησίας τῆς Ἀλεξανδρείας, καὶ ἔπεισαν καὶ τὸν αὐτοκράτορα Κωνστάντιον.
Ὁ δὲ λαὸς τῆς Ἀλεξανδρείας ἔντρομος ἐγένετο, καὶ ἀπεφάσισεν ἀντιστῆναι, ἀλλ’ οἱ Ἀρειανοὶ ἐπέθεντο ταῖς ἐκκλησίαις τῆς Ἀλεξανδρείας ἐν τῇ Μεγάλῃ Παρασκευῇ, καὶ ἐβίασαν καὶ ἐφόνευσαν πολλοὺς τῶν προσκυνητῶν. Ὁ δὲ Πάπας Ἀθανάσιος ἐζήτησε τὴν βοήθειαν πασῶν τῶν ἐκκλησιῶν τοῦ κόσμου, κατέλιπε τὸν θρόνον αὐτοῦ, καὶ ὥδευσεν εἰς Ῥώμην. Συνεκροτήθη δὲ σύνοδος ἐν Σαρδικῇ, ἔνθα ἐδήλωσαν: αʹ. Τὴν ἀθῳότητα τοῦ Πάπα Ἀθανασίου. βʹ. Ἐβεβαίωσαν τοὺς κανόνας καὶ τὸ Σύμβολον τῆς πίστεως τῆς συνόδου τῆς Νικαίας. γʹ. Ἀφώρισαν τοὺς Ἀρειανοὺς ἐπισκόπους. δʹ. Καθεῖλον τὸν Γρηγόριον ἐκ τοῦ ἀξιώματος αὐτοῦ.
Καὶ ἀπέστειλαν δύο ἐπισκόπους συναντῆσαι τῷ αὐτοκράτορι Κώνσταντι, τῷ ἄρχοντι τῆς Ἰταλίας, ὃς συνεφώνησεν ἐπὶ τοῖς ὑπὸ τῆς συνόδου ἀποφασισθεῖσι, καὶ ἠπείλησε τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ τὸν αὐτοκράτορα Κωνστάντιον πολέμῳ, εἰ μὴ ἐπιστρέψοι τὸν Ἀθανάσιον εἰς τὴν Ἀλεξάνδρειαν. Ἐν δὲ τῷ αὐτῷ καιρῷ, ἀνέστησάν τινες Αἰγύπτιοι ζηλωταὶ καὶ ἐφόνευσαν τὸν Γρηγόριον ἐν τῷ 349 μ.Χ. Καὶ ἐπέστρεψεν ὁ Ἀθανάσιος ἐκ δευτέρου εἰς τὸν θρόνον αὐτοῦ, καὶ ἐδέξατο αὐτὸν ὁ λαὸς μετὰ χαρᾶς.
Ὁ δὲ Γρηγόριος ὁ Θεολόγος, ὁ συγγραφεὺς τῆς λειτουργίας, περιέγραψε ταύτην τὴν ὑποδοχὴν λέγων· «Ἦλθεν ὁ λαὸς ὡς ἡ πλημμύρα τοῦ Νείλου,» καὶ ἐσήμανεν ἔτι τοὺς κλάδους τῶν φοινίκων, τὰ τάπητα, καὶ τὰς πολλὰς κροτούσας χεῖρας.
Ἡ τρίτη ἐξορία: Οὐκ ἤρεσε δὲ τοῖς Ἀρειανοῖς ἡ ἐπιστροφὴ τοῦ Ἀθανασίου εἰς τὴν Ἀλεξάνδρειαν, καὶ ἀνέμενον ἀκουσίως ἕως τοῦ θανάτου τοῦ αὐτοκράτορος Κώνσταντος. Καὶ κατηγόρησαν οἱ Ἀρειανοὶ τοῦ Ἀθανασίου ἐνώπιον τοῦ Κωνσταντίου ὅτι συνήργησε τῷ Μαγνεντίῳ, ὃς ἦν ἐχθρὸς τοῦ αὐτοκράτορος. Ὁ δὲ Κωνστάντιος ἔλαβε καταδίκην τοῦ Ἀθανασίου καὶ τὴν ἐξορίαν αὐτοῦ ἐκ συνόδου συγκροτηθείσης ἐν Ἀρελάτῃ καὶ ἑτέρας ἐν Μεδιολάνῳ. Καὶ ἀπῆλθον οἱ στρατιῶται εἰς τὴν ἐκκλησίαν τῆς ἁγίας Μαρίας, ἥτις ᾠκοδομήθη ὑπὸ τοῦ Πάπα Θεωνᾶ (τοῦ ιϚʹ πατριάρχου). Ὁ δὲ Ἀθανάσιος προσηύχετο τὴν ἀκολουθίαν τοῦ ἑσπερινοῦ.
Οἱ δὲ στρατιῶται ὥρμησαν ἔσω εἰς τὴν ἐκκλησίαν συλλαβεῖν αὐτόν, ἀλλ’ ὁ Θεὸς ἐτύφλωσεν αὐτοὺς τοῦ μὴ ἐπιγνῶναι αὐτὸν ἐκ τοῦ λοιποῦ λαοῦ, καὶ ἐσβέσθησαν οἱ λύχνοι. Καὶ διέφυγεν ὁ Ἀθανάσιος καὶ ἀπῆλθεν εἰς τὴν ἔρημον, καὶ ἔμεινεν ἐπί τινα χρόνον μετὰ τῶν μοναχῶν. Οἱ δὲ Ἀρειανοὶ κατέστησαν Γεώργιον τὸν Καππαδόκην ἐπίσκοπον ἐπὶ τῆς Ἀλεξανδρείας, ἀλλ’ οἱ Ὀρθόδοξοι ἠρνήσαντο δέξασθαι αὐτὸν καὶ ἀνεθεμάτισαν αὐτόν. Οὗτος δὲ κατέσχε πάσας τὰς ἐκκλησίας καὶ τὰς κτήσεις αὐτῶν. Ὅμως οἱ ἐθνικοί, οὓς ἐδίωκεν, ἐφόνευσαν αὐτὸν καὶ κατέκαυσαν τὸ σῶμα αὐτοῦ.
Ἡ τετάρτη ἐξορία: Μετὰ δὲ τὸν θάνατον τοῦ Κωνσταντίου, ἐγένετο αὐτοκράτωρ Ἰουλιανὸς ὁ ἀνεψιὸς αὐτοῦ. Ἠθέλησε δὲ συναγαγεῖν τὸν λαὸν τῆς Ἀλεξανδρείας, διὸ ἐπέστρεψε τὸν Ἀθανάσιον. Ὁ δὲ Ἀθανάσιος συνεκρότησε σύνοδον ἐν τῷ 362 μ.Χ., καὶ προέθηκεν ὅρους εἰς τὴν ἀποδοχὴν τῶν Ἀρειανῶν τῶν βουλομένων ἐπιστρέψαι εἰς τὴν ἐκκλησίαν. Ἔδωκε δὲ καὶ ἰδιαιτέραν προσοχὴν τῷ κηρύγματι ἐν τοῖς ἐθνικοῖς. Τοῦτο δὲ οὐκ ἤρεσε τῷ αὐτοκράτορι Ἰουλιανῷ, ὃς ἠγάπα καὶ ὑπεστήριζε τοὺς ἐθνικούς. Καὶ ἐκέλευσε τὴν σύλληψιν τοῦ Ἀθανασίου. Ὁ δὲ Ἀθανάσιος ἐξῆλθεν ἐκ τῆς Ἀλεξανδρείας, καὶ ἔλαβε πλοῖον εἰς τὴν Ἄνω Αἴγυπτον.
Ὁ δὲ ἡγεμὼν ἐδίωξεν αὐτὸν ἐν ἑτέρῳ πλοίῳ, καὶ ὅτε ἤγγισε τῷ πλοίῳ τοῦ Ἀθανασίου, ἠρώτησε περὶ τοῦ πλοίου τοῦ Πάπα. Οἱ δὲ εἶπον αὐτῷ ὅτι οὐκ ἦν μακρὰν ἀπέχων. Ὁ δὲ ἡγεμὼν ἐπορεύετο τὴν ὁδὸν αὐτοῦ σπεύδων, ἀλλ’ οὐχ εὗρε τὸν Ἀθανάσιον, διότι ἔκρυψεν ἑαυτὸν ἐν ἑτέρῳ τόπῳ. Οἱ δὲ περὶ τὸν Πάπαν ἐλυπήθησαν σφόδρα διὰ τὰς πολλὰς θλίψεις τὰς ἐπελθούσας αὐτῷ. Ὁ δὲ Ἀθανάσιος εἶπεν αὐτοῖς ὅτι ἐν τοῖς καιροῖς τοῦ διωγμοῦ ᾐσθάνετο μεγάλην ἔσωθεν εἰρήνην, καὶ ὅτι ὁ Θεὸς ἐπεμελεῖτο αὐτοῦ καὶ ἐνηγκαλίζετο αὐτὸν τῇ χάριτι αὐτοῦ πλεῖον ἢ ἐν παντὶ ἄλλῳ καιρῷ τοῦ βίου αὐτοῦ.
Εἶπε δὲ καὶ τοῦτο· «Ὁ διωγμὸς τοῦ αὐτοκράτορος Ἰουλιανοῦ ὅμοιός ἐστι νεφέλῃ θερινῇ, ἥτις παρελεύσεται.» Ἐν δὲ τῷ ταῦτα διαλέγεσθαι αὐτούς, ἦλθεν αὐτοῖς ἡ ἀγγελία ὅτι ὁ Ἰουλιανὸς ἐφονεύθη ἐν τῷ πολέμῳ αὐτοῦ τῷ πρὸς τοὺς Πέρσας, καὶ ὅτι ἐφονεύθη ὑπὸ τοῦ [Ἁγίου Μερκουρίου (Ἀβοῦ Σέφειν)](/grc/saint/st-philopater-mercurius-abu-sifein), καὶ ὅτι εἶπεν εὐθὺς πρὸ τοῦ θανάτου αὐτοῦ· «Ἐνίκησάς με, ὦ υἱὲ τῆς Μαρίας.»
Ἡ πέμπτη ἐξορία: Ἐγένετο δὲ αὐτοκράτωρ Ἰοβιανὸς μετὰ τὸ φονευθῆναι τὸν Ἰουλιανόν, εἶτα ἐγένετο αὐτοκράτωρ Οὐάλης, ὃς ἦν Ἀρειανός. Ἐν δὲ τῷ 367 μ.Χ. ἐκέλευσεν ὁ Οὐάλης τὴν ἐξορίαν τοῦ Ἀθανασίου πάλιν. Καὶ ἠναγκάσθη ὁ Ἀθανάσιος καταλιπεῖν τὴν Ἀλεξάνδρειαν καὶ ἔκρυψεν ἑαυτὸν ἐν τῷ τάφῳ τοῦ πατρὸς αὐτοῦ. Ἐν τῷ μεταξὺ δὲ ὁ αὐτοκράτωρ ἐφόνευσε λʹ ἐπισκόπους οἵτινες ἦσαν ὑπὲρ τοῦ Ἀθανασίου. Ἰδὼν δὲ ὁ αὐτοκράτωρ τὴν στερεότητα τῶν Κοπτῶν, ἀπεφάσισεν ἆραι τὸν διωγμόν, καὶ ἐπιστρέψαι τὸν Ἀθανάσιον εἰς τὸν θρόνον αὐτοῦ ἐν τῷ 368 μ.Χ.
Καίπερ δὲ ὁ Ἀθανάσιος φθάσας εἰς τὸ ἑβδομηκοστὸν δεύτερον ἔτος τῆς ἡλικίας, οὐκ ὑπεστείλατο ἐν τῷ ἐκτελεῖν τὰ καθήκοντα αὐτοῦ. Διὰ δὲ τὴν στερεότητα αὐτοῦ καὶ τὴν παγίαν στάσιν αὐτοῦ ὑπὲρ τῆς δικαιοσύνης, περιέγραψεν αὐτὸν ὁ κόσμος τῷ ῥήματι· «Ἀθανάσιος κατὰ τοῦ κόσμου (Athanasius contra mundum).» Ἔγραψε δὲ πλείστους λόγους περὶ τῶν Ἀρειανῶν, περὶ τῆς Ἐνανθρωπήσεως, καὶ περὶ ἄλλων ὑποθέσεων.
Ὁ δὲ Ἄββα Κοσμᾶς (ὁ μδʹ πατριάρχης) ἐπῄνεσε ταύτας τὰς ἐκδόσεις λέγων· «Δέομαι παντὸς ὃς ἂν εὕρῃ τὰ βιβλία τοῦ Ἀθανασίου, γράψαι αὐτὰ ἐπὶ χάρτου, καὶ τοῖς μὴ δυναμένοις εὑρεῖν χάρτην, γράψαι αὐτὰ ἐπὶ τῶν ἱματίων αὐτῶν.» Ὁ δὲ Ἀθανάσιος πρῶτος Πάπας ἦν ὁ φορῶν τὸν μοναχικὸν χιτῶνα ἐκ χειρὸς τοῦ ἁγίου Ἀντωνίου. Καὶ ἐποίησεν αὐτὸν τὴν στολὴν τῶν ἐπισκόπων καὶ τῶν πατριαρχῶν. Αὐτὸς δὲ ἦν ὁ χειροτονήσας τὸν ἅγιον Ἀντώνιον πρεσβύτερον, εἶτα ἀρχιπρεσβύτερον. Ἐκοιμήθη δὲ ἐν εἰρήνῃ μετὰ τὸ εἶναι αὐτὸν ἐπὶ τοῦ Ἀποστολικοῦ θρόνου τεσσαράκοντα πέντε ἔτη. Αἱ προσευχαὶ αὐτοῦ εἴησαν μεθ’ ἡμῶν, καὶ δόξα τῷ Θεῷ εἰς τοὺς αἰῶνας.
Ἀμήν.