Story
Wolof: Rafayel — Ebrë: רָפָאֵל — Gërëg: Ραφαήλ — Kopt: Ravahl.
Malaaka Rafayel, kilifag malaaka yi, am na ko ci Téereb Tobiya (benn ci téere yu ñu nangu ci Téere bu Sell bi, "Kóllëre gu Yàgg gi," te mbooloo mu Protestã mi defaroowul ko ci moulee bu Bayruut bu Téere bu Sell bi). Da na feeñ, naan: "Maa ngi Rafayel malaaka mi, kenn ci ñaareek juróom ñi taxaw ci kanamu Boroom bi" (Tobiya 12:15). Baatu "Rafayel" mu ngi tekki "garab gu Yàlla," te ñenn ci Maam ya dañu koy tudd malaaka "miy bégal xol yi."
Téereb Tobiya da nuy nettali kéemaan yu bare yu malaaka Rafayel def ci Tobiya ak baayam; te ndax solo li nettali bi am, dinanu ko teg ci mboolaayam, ngir solo li malaaka Rafayel am ci kanam mbooloom asamaan mi feeñ:
"Noonu Tobiya tontu na naan baayam: Baay, ban peyoor lanu ko war a jox? Lan moo mëna tollook njariñ yu mu nu jox? Mu jël na ma, indi na ma ci jàmm te wér; mu jot na xaalis bi ci Gabelus; jaarale na ma fi mu may jëkkëram; mu téye ci moom rab wi bon; mu bégal way-juram; mu musal na ma ci lekk gu jën gi; te yaw it mu may nga gis leeru asamaan... Noonu (malaaka Rafayel) wax na leen ci sutura naan: Sant-leen Yàllab asamaan ji te seede ko ci kanamu ñépp ñiy dund, ndax yërmandeem yi mu leen feeñal... Man nag, dama leen di xamal dëgg, te duma nëbb ci yéen benn mbir mu nëbboo.
Bés bu nga doon ñaan ak gént te suul ñu dee ñi, te bàyyi sa ñam, te nëbb ñu dee ñi ci sa kër bëccëg te suul leen ci guddi, man maa doon yónnee sa ñaan ci Boroom bi. Te ndax nga nangu ci kanamu Yàlla, fàww nga jànkoonteek nattu. Te léegi Boroom bi yónnee na ma ngir fey la te musal Saara, sa soxna ji nga am ci doomam, ci rab wi. Ndax man maa Rafayel malaaka mi, kenn ci ñaareek juróom ñi taxaw ci kanamu Boroom bi. Bi ñu déggee li mu wax, dañu daldi tiit te daanu ci suuf ci seen kanam, di lox. Noonu malaaka mi ne leen: Na jàmm wàcc ci yéen; buleen tiit, ndax bi ma nekkee ak yéen, ci coobareg Yàlla laa ko defe;
sant-leen ko te màggal ko. Doon naa leen feeñu ne dama lekk te naan ak yéen; waaye man dama jëfandikoo ñam wu ñu gisul ak ndox mu kenn mënul a gis. Te léegi jot na ma dellu ci ki ma yónni; waaye sant-leen Yàlla, te nettali yéen ñépp jaaxleem yi." (Tobiya 12:2-20)
Nettali bu rafet bii da nu won doole ji ñaanub malaaka yi am ak mbëggeel gu ñu am ci nit ñi, ndax mu toog ak Tobiya diir bu yàgg ngir dimbali ko, musal ko, ak wottu ko ci tukkeem; te mu lekk te naan ci seen kanam, ba Tobiya xamul ne malaaka mi la mu yónnee ci Yàlla ba kera malaaka Rafayel feeñu, ngir Tobiya bañ a tiit ci feeñam.
Mbooloo mu Kopt mi da koy fàttaliku ci ñetteelu fan ci Weer wu Ndaw wi (Nasi), te am na nettali bu siiw ci moom ak Sëñ Andronika, mi jóge Room ngir benn yoon defar benn jàngu ci turam ci Aleksãdari, ndax malaaka Rafayel dimbali na ko bi mu ñaanee ci moom. Da na digoon ne dina defar benn jàngu ci turam ci jamonoy Baab Teyofilus, mi matal coobareem, te def ñaari doomam ñaari ebek ndax seen sellaay (kéemaan bii ñu koy nettali bu wér ci Sinaksaarub Mbooloo mi — synaxarion — ci Sinaksaarub fukkeelak juróom-ñetteelu fan ci weeru Baba).
Màggalukaay ngir Malaaka bu Màgg bi Rafayel:
"Sëñ bii, 'Andronika,' jóge na Room ak ñaari doomam te ñëw ci Aleksãdari, ci sunu baay Sëñ Anba Teyofilus, naan nii: Jóge naa ci sama dëkk, yaw sama baay bu sell bi, jëm Aleksãdari ak sama doom; waaye dégguma turu Rafayel, kilifag malaaka yi, ci dëkku Aleksãdari... Ndax ci dëgg-dëgg Yàlla tànn na juróom-ñaari kilifag malaaka ci xeet yépp... Mikayel, bu màgg bi ci kilifag malaaka yi, mooy ki jiitu ci malaaka yi... ak Jibril it, yégalkat bu tànneef bi, mooy ñaareelu ci xeet yépp... Mikayel mu ngi yékkatiku, te Jibril ñu koy teral...
waaye Rafayel it xawma woon ko... May ma sañ-sañ, yaw sama baay bu sell bi, ngir ma defar benn jàngu ci turu Rafayel. Noonu jot na li mu ñaan ci Boroom bi, te ñaari doomam mu def leen ebek. Tekkib sa tur mu ngi ci gémmiñu ñi gëm; yaw Yàllab Rafayel, dimbali nu. Ci ñaanub (Téereb Absalmoodi bu At mi) malaaka Rafayel, yaw Boroom bi, may nu baalug sunuy bàkkaar."
* Xool it: Turi jàngu yi ñu sukkandiku ci turu malaaka Rafayel, miy bégal xol yi, ci Misra