مۇقەددەس ماركوسروسۇل
ھېكايىسى
Muⱪǝddǝs Markus Liwiyǝdiki ƣǝrbiy bǝx xǝⱨǝrning biri bolƣan Kirenǝ (Cyrene), Apriyatolos atalƣan yezida, Lawiy ⱪǝbilisigǝ tǝwǝ yǝⱨudiy ata-anidin tuƣulƣan. Uning atisining ismi Aristobulos, anisining ismi Mǝryǝm bolup, u Yerusalemdiki dǝslǝpki Hristianlar arisida hɵrmǝtkǝ sazawǝr bolƣan ihlasmǝn bir ayal idi.
U yunanqǝ, latinqǝ wǝ ibraniyqini ɵginip puhta igiliwalƣan. Bǝzi yawayi ⱪǝbililǝr ularning mal-mülkigǝ ⱨujum ⱪilƣanda, ular Kirenǝni taxlap ǝsliy wǝtini Filistin'gǝ kelip Yerusalemda olturaⱪlaxⱪan. U Hristian etiⱪadiƣa ǝng ⱪǝdimkilǝrdin bolƣan, uningƣa hizmǝt ⱪilip kǝlgǝn diniy bir ailidǝ ɵsкǝn.
Uning Rǝb Ǝysa Mǝsiⱨ bilǝn munasiwiti: U anisi Mǝryǝm bilǝn billǝ Rǝb Ǝysa Mǝsiⱨ bilǝn nesip bolƣan, qünki anisi ɵz mal-mülki bilǝn Rǝbgǝ hizmǝt ⱪilƣan ayallardin biri idi; xundaⱪla ailining nurƣun ǝzaliri Rǝb Ǝysa Mǝsiⱨ bilǝn munasiwǝtkǝ igǝ idi. Markus ⱨǝwariy Petrus bilǝn tuƣⱪanqiliⱪⱪa igǝ idi, qünki uning atisi muⱪǝddǝs ⱨǝwariy Petrusning ayalining taƣisining oƣli yaki ⱨammisining oƣli idi. U yǝnǝ ⱨǝwariy Barnabas bilǝn tuƣⱪanqiliⱪⱪa igǝ idi, qünki uning singlisining oƣli idi (Kolossiliklǝrgǝ 4:10 (Colossians 4:10)), yaki taƣisining oƣli idi, yǝnǝ Tomas bilǝn.
Uning anisi ɵz ɵyini Mǝsiⱨning xagirtliri bilǝn ɵtüp ketix ⱨeytini balahanida yeyixi üqün eqip bǝrgǝn, xuning bilǝn bu ɵy Hristianliⱪning dǝslǝpki tarihida mǝxⱨur ɵylǝrdin biri bolup ⱪalƣan. Xu yǝrdǝ xan-xǝrǝp Rǝbbi xagirtlarning putlirini yuƣan wǝ ularƣa Ǝfharistiya (Muⱪǝddǝs Aⱪⱪan) sirini tapxurƣan, xuning bilǝn u dunyadiki birinqi Hristian qerkawi bolup, Rǝb ɵzi uningda ⱨazir bolup Ǝfharistiya sirini ada ⱪilix arⱪiliⱪ uni tǝⱪⱪǝs ⱪilƣan. Dǝl xu balahanida xagirtlar tirilixtin keyin yiƣilatti wǝ xu yǝrdǝ Muⱪǝddǝs Roⱨ xagirtlarning üstigǝ qüxкǝn (Rosullarning Pa'aliyǝtliri 2:1-4 (Acts 2:1-4)), wǝ ular xu yǝrdǝ yiƣilatti. Xuning bilǝn Markusning ɵyi dunyadiki birinqi Hristian qerkawi bolup, ⱨǝwarilǝr zamanida Hristianlar xu yǝrdǝ yiƣilatti (Rosullarning Pa'aliyǝtliri 12:12 (Acts 12:12)).
U bolsa Rǝb Ǝysa Mǝsiⱨni kɵrgǝn, uning bilǝn olturup turƣan wǝ uning bilǝn yaxiƣan, ⱨǝtta u yǝtmix ⱨǝwarining biri idi, xunga qerkaw uni "Hudani kɵrgüqi" dǝp atiƣan. Muⱪǝddǝs Markus Rǝb hizmǝt üqün talliƣan yǝtmix ⱨǝwarining biri idi; buni alim Origenes wǝ Muⱪǝddǝs Epifanius guwaⱨliⱪ bǝrgǝn.
Ǝn'ǝnidǝ eytilixiqǝ, Muⱪǝddǝs Markus Rǝb bilǝn billǝ Galiliyǝdiki Kana toyida ⱨazir bolƣan, wǝ u ikki xagirt Rǝbgǝ ɵtüp ketix ⱨeytini tǝyyarlax üqün uqraxⱪanda kozini kɵtürüp mangⱪan yigit idi (Markus 14:13-14 (Mark 14:13-14)؛ Luⱪa 22:11 (Luke 22:11)). U yǝnǝ Ⱪutⱪuzƣuqiƣa ǝgǝxкǝn, yalingaq tenigǝ bir parqǝ rǝht artⱪan, ular uni tutmaⱪqi bolƣanda rǝhtni taxlap yalingaq ⱪeqip kǝtkǝn yigit idi (Markus 14:51-52 (Mark 14:51-52)). Bu hekayǝ pǝⱪǝt Markus Injilidila tilƣa elinƣan bolup, bu uning ɵzi bilǝn yüz bǝrgǝnlikini kɵrsitidu.
Uning wǝz ⱪilixi: Ⱨǝwari hizmitini ustazimiz ⱨǝwari Petrus bilǝn Yerusalem wǝ Yǝⱨudiyǝdǝ baxliƣan. Rosullarning Pa'aliyǝtliri bizgǝ uning ⱨǝwarilǝr Bawlus wǝ Barnabas bilǝn billǝ birinqi wǝz sepirigǝ atlanƣanliⱪini, Antakya, Kiprus andin Kiqik Asiyada ular bilǝn billǝ wǝz ⱪilƣanliⱪini hatiriliydu. Lekin u Pamfiliyǝdiki Pǝrgǝdǝ kesǝl bolup ⱪalƣan bolux eⱨtimali bolup, Yerusalemƣa ⱪaytixⱪa mǝjbur bolƣan wǝ ular bilǝn sepǝrni tamamlimiƣan. Keyin u ⱪaytip kelip, Bawlus bilǝn billǝ Yawropaning bǝzi qerkawlirini, bolupmu Rim qerkawini ⱪuruxta ⱨǝmkarlaxⱪan.
Ⱨǝwari Bawlus ikkinqi wǝz sepirini baxliƣanda, ⱨǝwari Barnabas Markusni elip mengixni qing turƣan, ǝmma ⱨǝwari Bawlus rǝt ⱪilƣan, ⱨǝtta ular biri-biridin ayrilƣan; xuning bilǝn Bawlus Silas bilǝn yolƣa qiⱪⱪan, Barnabas bolsa Markusni elip Kiprusta wǝz ⱪilƣan (Rosullarning Pa'aliyǝtliri 13:4-5 (Acts 13:4-5)), u Yerusalem kengixidin keyin Kiprusⱪa yǝnǝ bir ⱪetim barƣan (Rosullarning Pa'aliyǝtliri 15:39 (Acts 15:39)).
Muⱪǝddǝs Markusning xǝhsiyiti Rosullarning Pa'aliyǝtliridǝ kɵrünmǝs bolup ⱪaldi, qünki u Misirƣa berip, awwal tuƣulƣan yurti Liwiyǝdiki "Bǝx Xǝⱨǝr"gǝ barƣandin keyin Iskǝndǝriyǝ qerkawini ⱪurƣan; xu yǝrdin u waⱨǝlǝrgǝ, andin Yuⱪiri Misirƣa atlinip, miladi 61-yili Iskǝndǝriyǝgǝ uning xǝrⱪiy dǝrwazisidin kirgǝn. Markus Iskǝndǝriyǝ xǝⱨirigǝ eⱨtimal miladi 60-yili Bǝx Xǝⱨǝrdin kelip ƣǝrbiy tǝrǝptin kirgǝn. Tarih bizgǝ Aniyanusning Hristian etiⱪadini Iskǝndǝriyǝdiki Hristianliⱪni ⱪobul ⱪilƣan birinqi Misirliⱪ süpitidǝ ⱪobul ⱪilix hekayisini sɵzlǝp beridu... Markusning kǝxi kɵp mengixtin yirtilip kǝtkǝn, u uni rǝmlǝx üqün ɵtükqi Aniyanusⱪa aparƣanda, biⱪ uning ⱪoliƣa kirip kǝtti, u "Ⱨǝy yalƣuz Huda!" dǝp warⱪiridi; Markus uni Rǝb Ǝysa Mǝsiⱨning nami bilǝn saⱪaytti wǝ uningƣa yalƣuz Huda toƣrisida sɵzlǝxkǝ baxlidi, xuning bilǝn u wǝ ailisidikilǝr etiⱪad ⱪildi...
... Etiⱪad Iskǝndǝriyǝdǝ tezdin tarⱪalƣanda, Markus Aniyanusni yepiskop, uning bilǝn billǝ üq kahin wǝ yǝttǝ diakon ⱪilip tǝyinlidi. Butpǝrǝs hǝlⱪ ⱪozƣalƣaqⱪa, Muⱪǝddǝs Markus Iskǝndǝriyǝni taxlap ƣǝrbiy bǝx xǝⱨǝrgǝ (Liwiyǝdiki Barⱪa) berixⱪa mǝjbur boldi, u yǝrdin Rimƣa bardi; xu yǝrdǝ u ⱨǝwari Bawlusⱪa yardǝmlǝxкǝn ⱨalda wǝz hizmitidǝ ǝsкǝ alƣudǝk tirixqanliⱪ kɵrsǝtti, lekin u uzun ɵtmǝy ɵzi baxliƣan uluƣ ǝmǝlni dawamlaxturux üqün Misirƣa ⱪaytip kǝldi. U miladi 65-yili Iskǝndǝriyǝgǝ ⱪaytip kelip, Hristian etiⱪadining güllǝngǝnlikini kɵrdi, xuning bilǝn Bǝx Xǝⱨǝrni ziyarǝt ⱪilixni ⱪarar ⱪildi, andin yǝnǝ Iskǝndǝriyǝgǝ ⱪaytip kelip xu yǝrdǝ, Bokaliya rayonida xeⱨit boldi.
Ⱨǝwari ɵtüp ketix ⱨeyti küni muⱪǝddǝs ⱪurbanliⱪlarni kɵtürüx murasimini ɵtküzüwatⱪanda — bu kün butpǝrǝs ilaⱨ Serapisning ⱨeyti bilǝn toƣra kelip ⱪalƣanidi — butpǝrǝslǝr etiⱪadqilar dengiz boyida, Bokaliya, yǝni "Kala Ɵyi" dǝp atalƣan jayda salƣan qerkawƣa ⱨujum ⱪildi. Ular Markusni tutuwelip, xǝⱨǝr koqilirida sɵrǝp, "Ǝjdiⱨani Kala Ɵyidǝ sɵrǝnglar!" dǝp warⱪirixⱪa baxlidi. Ular gɵxi qeqilip, ⱪani aⱪⱪuqǝ xu ⱨalǝttǝ dawamlaxturdi, kǝqⱪurun uni ⱪarangƣu zindanƣa solidi, xu keqining yerimida Rǝb Ǝysa Mǝsiⱨ uningƣa kɵrünüp uni küqlǝndürdi wǝ uningƣa kürǝx tajini wǝdǝ ⱪildi.
Ǝtisi butpǝrǝslǝr ⱪaytidin sɵrǝxni baxlidi, taki uning roⱨi qiⱪip Rǝbning ⱪoliƣa tapxurƣuqǝ; bu miladi 68-yili Barmudǝ eyining ahirida boldi. Butpǝrǝslǝr muⱪǝddǝsning jǝsitigǝ tehimu ⱪattiⱪ azab berix üqün qong ot yeⱪip, uni kɵydürmǝkqi bolup ot üstigǝ ⱪoydi, lekin ⱪattiⱪ yamƣur yeƣip otni ɵqürüwǝtti, andin etiⱪadqilar jǝsǝtni qong izzǝt-ⱨɵrmǝt bilǝn elip kǝpǝnlǝp kɵmdi. Miladi 827-yili bǝzi Wenedik (Venice) soda-tijarǝtqiliri bu jǝsǝtni oƣrilap, ɵz xǝⱨiridǝ uning üstigǝ bir qerkaw saldi; bexi bolsa ⱨazirƣiqǝ Iskǝndǝriyǝdǝ bolup, uning üstigǝ Markus qerkawi selindi.
Liwan u yǝrdǝ wǝz ⱪilƣan dǝp ixinidu, xundaⱪla u Kolossida (Kolossiliklǝrgǝ 4:10 (Colossians 4:10)) yǝnǝ wǝz ⱪilƣan, Wenedik uni ɵz ⱨamiysi ⱪilip tutⱪan, Aⱪuyla bolsa Wenedik tǝwǝsidiki bir jay. Uning wǝz ⱪilixi toƣrisidiki sɵzimizni ⱨǝwari Bawlusning Filimonƣa yazƣan hetidiki sɵzliri bilǝn ahirlaxturayli: ⱨǝwari Bawlus uni ɵzi bilǝn billǝ hizmǝt ⱪilƣuqilarning bexida tilƣa alidu (Filimon 1:2 (Philemon 1:2)), Kolossiƣa yazƣan hetidǝ uni ɵzi Rimdiki birinqi ⱪamiⱪilixi waⱪtida Hudaning padixaⱨliⱪi üqün ɵzi bilǝn hizmǝt ⱪilƣan az sanliⱪlar ⱪataridin tilƣa alidu.
Ikkinqi ⱪamiⱪilixida — turalƣusini yexixkǝ tǝyyarliⱪ ⱪiliwatⱪanda — Timotiyusⱪa hǝt yezip, Markusni ǝwǝtixini telidi, qünki u hizmǝt üqün uningƣa paydiliⱪ idi (2-Timotiyusⱪa 4:11 (2 Timothy 4:11)).
Uning Injili: Muⱪǝddǝs Markus ɵz nami bilǝn atalƣan Injilning (Markus Injili) muǝllipidur, wǝ u ⱨazir Kirillus Aⱪⱪani dǝp atalƣan aⱪⱪanning tüzgüqisidur; bu nam Iskǝndǝriyǝning yigirmǝ tɵtinqi patriarhi etiⱪad tüwrüki Kirilluskǝ nisbǝtǝn berilgǝn, qünki u uni birinqi bolup yeziⱪⱪa qüxürgǝn wǝ uningƣa bǝzi dualarni ⱪoxⱪan.
Ilaⱨiyǝt mǝktipini ⱪurux: Muⱪǝddǝs Ⱨǝwari Markus Iskǝndǝriyǝdiki ilaⱨiyǝt mǝktipini ⱪurux xǝripigǝ igǝ; bu mǝktǝp pütün Hristianliⱪ dunyasida xǝrⱪ bilǝn ƣǝrbtǝ nami yangriƣan bolup, u yetixtürüp qiⱪarƣan alimlar wǝ pǝylasoplar arⱪiliⱪ Hristianliⱪⱪa uluƣ hizmǝtlǝrni ⱪilƣan.
Muⱪǝddǝs Markus wǝ xir: Muⱪǝddǝs Markus xir bilǝn rǝmziy ipadilinidu, xunga Wenedik hǝlⱪi uningƣa xapa'ǝt tilǝp xirni ɵzlirining rǝmzi ⱪilƣan wǝ ɵz xǝⱨiridiki Markus mǝydanida ⱪanatliⱪ bir xir ornatⱪan. Bǝzilǝr bu rǝmzni mundaⱪ qüxǝndüridu: Birinqidin: deyilixiqǝ, Muⱪǝddǝs Markus atisi Aristobulosni Iordan dǝryasiƣa ⱪarap mengiwatⱪan yolda Hristian etiⱪadiƣa jǝlp ⱪilƣan, xu qaƣda ularƣa bir xir wǝ bir qixi xir uxtumtut uqrap ⱪalƣan;
ata oƣlidin ⱪeqixni teligǝn, ɵzi aldiƣa mengip ikki yirtⱪuqning diⱪⱪitini ɵzigǝ jǝlp ⱪilmaⱪqi bolƣan, lekin oƣli atisini hatirjǝm ⱪilip, Rǝb Ǝysa Mǝsiⱨkǝ dua ⱪilƣanidi, ikki yirtⱪuq pat-parqǝ bolup ɵlüp kǝtti, xuning bilǝn ata Rǝb Ǝysa Mǝsiⱨkǝ etiⱪad ⱪildi. Ikkinqidin: Muⱪǝddǝs Markus Injilini "Qɵldǝ towlaydiƣan bir awaz" degǝn sɵz bilǝn baxliƣan... bu huddi ⱨaywanlarning padixaⱨi süpitidǝ qɵldǝ yangrap, ⱨǝⱪiⱪiy Padixaⱨ Rǝbbimiz Ǝysa Mǝsiⱨning kelixigǝ yol tǝyyarlaydiƣan bir xirning awazidǝk idi.
Xundaⱪla Injil Rǝb Ǝysa Mǝsiⱨning ⱨoⱪuⱪini jakarliƣaqⱪa, uni xir bilǝn rǝmzlǝx muwapiⱪ kǝlgǝn, qünki Rǝb toƣrisida "Yǝⱨuda ⱪǝbilisidin qiⱪⱪan xir" deyilgǝn (Wǝⱨiy 5:5 (Revelation 5:5)). Üqinqidin: Muⱪǝddǝs Ambrosius Markusning Injilini hizmǝtkar bolƣan Rǝb Ǝysa Mǝsiⱨning ilaⱨliⱪ ⱨoⱪuⱪini jakarlax bilǝn baxliƣanliⱪini kɵridu — "Hudaning Oƣli Ǝysa Mǝsiⱨning hux hǝwirining bexi" (1:1 (Mark 1:1)), xunga uni xir bilǝn rǝmzlǝx ⱨǝⱪⱪaniydur.
* Yǝnǝ ⱪaralsun: Birinqi Papa Markus (Ⱨǝwari Markus) (Patriarhlar Tarihi bɵlümidin), Ⱨǝwari Markus sayti, Markus toƣrisidiki kitablar.
